Szczepienia w ciąży

5
(3)

Temat szczepień to wciąż aktualny temat budzący niejednokrotnie skrajne emocje. Z czego to wynika? Najpewniej z niedostatecznych rzetelnych źródeł informacji na ich temat. Obecnie możemy spotkać się z ogromną ilością internetowych (ale nie tylko) „fake news–ów”, które mogą być efektem braku elementarnej wiedzy ich autorów dotyczącej szczepionek, przekazywania informacji zasłyszanych, będących często subiektywną opinią danej osoby lub brakiem umiejętności interpretacji wyników badań naukowych, które mogą w swych wynikach być sprzeczne.


Matka, ciąża i szczepionki – co trzeba wiedzieć?

Z uwagi na powyższe, zalecenia dotyczące szczepień wśród ludzi powinny być i są tworzone przez ekspertów z różnych dziedzin nauki np. medycyny czy biologii. Również podobne zalecenia zostały opracowane przez ekspertów dla kobiet zarówno w okresie przed ciążą, jak i w trakcie ciąży. Zrozumienie ogólnie pojętych szczepień w ciąży wymaga zrozumienia kilku istotnych definicji.  


Czym jest szczepionka?

Szczepionka to preparat biologiczny, który ma na celu zapobieganie rozwojowi ciężkich chorób zakaźnych wśród ludzi oraz ich powikłań. Podobnie w odniesieniu do kobiety ciężarnej – szczepionka ma chronić jej nienarodzone dziecko, ją samą oraz noworodka w pierwszych tygodniach życia.


Co zawiera szczepionka?

Szczepionka może zawierać całe patogeny (żywe lub nie) lub ich oczyszczone fragmenty.

  • Szczepionki żywe zawierają żywe patogeny pozbawione właściwości chorobotwórczych tzn. nie wywołują pełnoobjawowej choroby u osoby zaszczepionej. Do takich szczepionek zaliczamy na przykład szczepionkę przeciw: gruźlicy (BCG), odrze, śwince i różyczce (MMR) oraz ospie wietrznej. Tego typu szczepionki cechują się indukcją silnej odpowiedzi immunologicznej, mogą częściej powodować niepożądane odczyny poszczepienne (NOP), a ich podaż wymaga co najmniej 4–tygodniowej przerwy pomiędzy poszczególnymi dawkami. U kobiet planujących ciążę można podawać szczepionki żywe, natomiast w ciąży są one przeciwwskazane.
  • Szczepionki zabite zawierają zabite patogeny. To inaczej szczepionki inaktywowane, ponieważ patogeny ulegają termicznej lub chemicznej inaktywacji. Do takich szczepionek zaliczamy na przykład szczepionkę przeciw: grypie, błonicy, tężcowi i krztuścowi (dTap) oraz kleszczowemu zapaleniu mózgu. Tego typu szczepionki cechują się indukcją słabszej odpowiedzi immunologicznej, rzadziej powodują NOP, a ich podaż nie wymaga przerwy pomiędzy poszczególnymi dawkami. U kobiet planujących ciążę, jak i tych w ciąży można bezpiecznie stosować szczepionki zabite. W przypadku kobiety ciężarnej zaleca się stosowanie tylko dwóch szczepionek zabitych – przeciw grypie i krztuścowi.

Niektóre szczepionki mogą zawierać fragmenty patogenów np. ich białka. Wspomniane fragmenty podlegają odpowiedniej obróbce laboratoryjnej i dopiero po tym etapie mogą być wykorzystane do produkcji szczepionek. Do takich szczepionek zaliczamy szczepionki na przykład przeciw Haemophilus influenzae typ B, Neisseria meningitidis (meningokoki) czy Streptococcus pneumoniae (pneumokoki). Stosowanie tego typu szczepionek u kobiet planujących ciążę jest zalecane, natomiast w ciąży wymaga oceny bilansu zysków–strat przez doświadczonego lekarza.

W każdej szczepionce oprócz czynnika indukującego odpowiedź immunologiczną organizmu (patogen żywy, zabity lub jego fragmenty) występują także inne substancje, których celem jest ochrona szczepionki przed jej zanieczyszczeniem przez inne drobnoustroje oraz wzmocnienie jej odpowiedzi immunologicznej. Ostatnimi elementami szczepionki, które występują w śladowych ilościach są pozostałości po ich produkcji np. białko jaja kurzego czy antybiotyki.


Jak działa szczepionka?

Mechanizm działania opiera się na interakcjach immunologicznych. Jednak najważniejsze to wzbudzenie układu immunologicznego. Na czym to wzbudzenie polega? To nic innego jak wytworzenie odpowiednich komórek pamięci, które stykając się z patogenem zapamiętują go. Dzięki temu, jeśli dojdzie do rzeczywistego zakażenia np. wirusem odry to organizm wytworzy natychmiast odpowiednią liczbę przeciwciał (tzw. odpowiedź humoralna), które zwalczą wirusa zanim ten rozwinie pełnoobjawową chorobę. 

W odniesieniu do kobiet w ciąży podanie szczepionki spowoduje rozwój podobnych mechanizmów. Ponadto wytworzenie swoistych przeciwciał (czyli takich, które zwalczają określony patogen) umożliwia ich przeniesienie przez łożysko do płodu i jego ochronę przed wirusami oraz bakteriami chorobotwórczymi zarówno w łonie matki, jak i po jego urodzeniu.


Czy szczepionka może powodować „powikłania”?

Tak, a owe „powikłania” zwą się niepożądanymi odczynami poszczepiennymi (NOP). Są to zwykle reakcje alergiczne, które pojawiają się w ciągu 4 tygodni od momentu podania szczepionki. Mogą mieć one postać miejscową (tzn. w miejscu wkłucia – ból, obrzęk, zaczerwienienie) lub ogólną (gorączka >38 stopni, dreszcze, biegunka, złe samopoczucie). Skrajną i jednocześnie najrzadziej spotykaną formą NOP jest reakcja anafilaktyczna przebiegająca ze zmianami skórnymi, dusznością oraz niskimi wartościami ciśnienia tętniczego. Zwykle jest to odpowiedź na zawartość białka jaja kurzego w szczepionkach. 

Warto dodać, że NOP występują rzadko, zwykle mają charakter łagodny i miejscowy oraz ustępują do 7 dni. W Polsce liczba przypadków NOP wynosi od 2000 do 3000 rocznie. W odniesieniu do kobiet ciężarnych w badaniach naukowych zaobserwowano, że ryzyko wystąpienia NOP u kobiet w ciąży szczepionych przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi – szczepienie zalecane w okresie ciąży – było porównywalne z nieszczepionymi kobietami w ciąży. To oznacza, że ryzyko wystąpienia NOP jest takie samo zarówno dla szczepionej, jak i nieszczepionej kobiety ciężarnej.


Czy szczepionki mogą być przyczyną autyzmu?

Szczepionki nie powodują autyzmu, co zostało dowiedzione w licznych badaniach naukowych opracowanych wg standardów Evidence Based Medicine (EBM).


Czy warto szczepić się w ciąży?

Tak. Powodów, dla których kobieta ciężarna powinna rozważyć szczepienie w ciąży jest kilka:

1. ochrona dziecka.

Wiele drobnoustrojów ze względu na swoje rozmiary bądź zjadliwość ma zdolność do pokonywania naturalnej bariery, jaką jest łożysko. Szczególne znaczenie mają zakażenia w I trymestrze ciąży. W tym czasie dochodzi do intensywnego podziału organizmu płodu i różnicowania się jego narządów oraz układów. Są to idealne warunki dla bytowania patogenów, które wnikając do komórek powodują ich uszkodzenie, a w efekcie prowadzą do wad rozwojowych płodu, a nawet jego wewnątrzmacicznej śmierci. 

Szczepienie matki może chronić płód. W jaki sposób? Szczepienie matki spowoduje powstanie przeciwciał w jej organizmie, które również mogą  przechodzić przez łożysko. W ten sposób matka wspomaga układ immunologiczny swojego dziecka, który w tym okresie nie funkcjonuje. Dodatkowo badania wskazują na korzyści wynikające ze szczepienia kobiet w ciąży zarówno dla nich samych, jak i ich dziecka.

2. ochrona matki.

Wytworzenie swoistych przeciwciał przez ciężarną nie tylko wspomaga jej dziecko, ale również chroni ją samą. Jest to szczególnie istotne dla zapobiegania rozwoju ciężkich powikłań pozornie błahych infekcji, jak na przykład grypa. Wszelkie choroby ciężarnej mogą być przyczyną stałego bądź przejściowego pogorszenia stanu zdrowia jej dziecka.

3. ochrona najbliższych.

Szczepienie powoduje zmniejszenie ryzyka przeniesienia zakażenia na najbliższych członków rodziny – partnera, dzieci czy dziadków. Szczepiąc siebie, chronisz najbliższe Ci osoby, a przede wszystkim swoje nienarodzone dziecko.


Na co szczepić się w ciąży?

Ciąża to okres obniżonej odporności organizmu matki. Czemu tak się dzieje? Jest to spowodowane „przebudową” jej dotychczasowego układu immunologicznego, który od momentu poczęcia musi przyjąć dla niego „obcy” organizm, czyli płód. Z chwilą np. przeszczepienia nerki, układ immunologiczny biorcy będzie odrzucał taki przeszczep, ponieważ rozpoznaje on przeszczepioną nerkę jako „obcą”. Aby temu zapobiec biorcy podaje się tzw. leki immunosupresyjne, których zadaniem jest „ogłuszenie” układu immunologicznego biorcy i przyjęcie przeszczepu. Podobnie dzieje się w ciąży, jednak w tym przypadku układ immunologiczny naturalnie zostaje „ogłuszony” na cały okres trwania ciąży. 

Czemu jest to istotne? Z takiego powodu, że „ogłuszenie” układu immunologicznego ciężarnej powoduje brak lub opóźnioną reakcję na patogeny, które mogą w tym czasie atakować ciężarną. Z tego właśnie powodu w okresie ciąży nie podaje się szczepionek żywych, które zawierając osłabione żywe patogeny, teoretycznie mogłyby spowodować rozwój zakażenia nie tylko u matki, ale również u płodu. Natomiast w przypadku szczepionek zabitych (inaktywowanych) takiego ryzyka nie ma, ponieważ patogen nie żyje, a zatem nie może namnażać się czy replikować. Wobec tego, takie szczepionki są bezpieczne dla kobiet w ciąży.


W okresie ciąży zaleca się dwa szczepienia:

1. przeciw grypie.

Grypa to choroba zakaźna, której przyczyną jest wirus grypy. W części przypadków choroba przebiega bez objawów lub w postaci łagodnej (gorączka, kaszel, osłabienie, uczucie rozbicia). Jednak w niektórych przypadkach jej przebieg może być bardziej ostry z dusznością, zaburzeniami świadomości i biegunkami. Szczególnie kobiety w ciąży powinny chronić siebie i dziecko przed zakażeniem. 

Wirus grypy może mieć zarówno bezpośredni, jak i pośredni wpływ na płód zwiększając ryzyko poronień samoistnych, porodów przedwczesnych oraz wewnątrzmacicznego zgonu płodu. W I trymestrze może być przyczyną wad rozwojowych płodu, jak rozszczep wargi, wady wrodzone układu nerwowego czy sercowo–naczyniowego. Z drugiej strony matczyna gorączka spowodowana zakażeniem również może mieć wpływ na rozwój wad wrodzonych układu nerwowego u dziecka.

W grupie 23 340 kobiet, które otrzymały szczepionkę przeciw wirusowi grypy w ciąży w porównaniu do kobiet bez takiego szczepienia zaobserwowano zmniejszenie liczby noworodków z nieprawidłową masą ciała, porodów przedwczesnych oraz wewnątrzmacicznego zgonu płodu. Ponadto badania naukowe potwierdzają bezpieczeństwo takiego szczepienia zarówno dla matki, jak i dziecka.

Szczepienie przeciw grypie w ciąży może być zrealizowane w każdym trymestrze ciąży, choć zaleca się, aby kobiety ciężarne szczepić szczególnie w II i III trymestrze ciąży oraz w miesiącu październiku.

2. przeciw krztuścowi.

Krztusiec to choroba zakaźna, której przyczyną jest bakteria. Zasadniczym celem szczepienia kobiety w ciąży jest wytworzenie przez nią przeciwciał, które przejdą następnie przez łożysko do płodu i w ten sposób ochronią noworodka i niemowlę przed ryzykiem ciężkiego zakażenia po urodzeniu. Czemu jest to takie istotne? Z tego powodu, że w początkowym okresie życia układ immunologiczny dziecka nie jest jeszcze w pełni rozwinięty, co może skutkować łatwym rozwojem zakażenia i jego powikłań, jak ciężkie zapalenie płuc, drgawki, uszkodzenie mózgu czy zgon. Ponadto badania naukowe potwierdzają bezpieczeństwo takiego szczepienia zarówno dla matki, jak i dziecka.

Zaleca się, aby szczepienie przeciw krztuścowi w ciąży odbyło się między 27. a 36. tygodniem ciąży szczepionką przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi ze zmniejszoną komponentą błoniczą i krztuścową (dTap).


Możliwości poprawy bezpieczeństwa przebiegu ciąży

Bezpieczeństwo ciąży to fundamentalna kwestia każdej matki. Z tego powodu jeszcze przed ciążą możesz mieć realny wpływ na jego poprawę. Jak to zrobić?

1. Upewnij się, że w przeszłości przechorowałaś lub zaszczepiłaś się przeciw następującym zakażeniom: odra, świnka, różyczka, ospa wietrzna, krztusiec, wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B). Możesz to zrobić sprawdzając swoją książeczkę szczepień / kartę uodpornienia. Jeśli okaże się, że nie posiadasz podobnych dokumentów albo nie byłaś szczepiona albo szczepienie było niekompletne bądź gdy masz jakiekolwiek wątpliwości, czy szczepienie odbyło się bądź czy przechorowałaś daną chorobę skonsultuj się z lekarzem, który pomoże Ci uzupełnić brakujące szczepienia jeszcze przed ciążą.

2. Jeśli zaistnieje konieczność szczepienia szczepionką żywą to pamiętaj, że minimalny okres przerwy od ostatniej dawki takiej szczepionki do zajścia w ciążę to 1 miesiąc. Uwzględnij ten fakt przy planowaniu ciąży!

3. Zadbaj, aby Twoi najbliżsi również zaszczepili się przeciw grypie, krztuścowi czy pneumokokom – dotyczy to w szczególności dzieci i osób starszych. W ten sposób poprawisz bezpieczeństwo swojej rodziny, swoje i przyszłego dziecka. W tym przypadku działa mechanizm tzw. uodpornienia zbiorowego. Oznacza to, że im więcej osób będzie zaszczepionych, tym mniejsza szansa, aby dany patogen trafił na osobę nieuodpornioną. Pamiętaj, że nie każdy może się szczepić. O kwalifikacji do szczepienia decyduje lekarz.


Pamiętaj!

1. W ciąży zaleca się powszechne szczepienia przeciw grypie i krztuścowi.

2. Aktualne dane kliniczne wskazują na bezpieczeństwo szczepionek przeciw grypie i krztuścowi w ciąży.

3. Aktualne dane kliniczne wskazują, że ryzyko wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) jest takie samo zarówno dla kobiet ciężarnych i szczepionych, jak i dla kobiet ciężarnych i nieszczepionych. 

4. W ciąży zaleca się szczepionki zabite (inaktywowane), natomiast szczepionki żywe są przeciwwskazane.

5. W celu poprawy bezpieczeństwa swojej ciąży zweryfikuj swoje szczepienia i swoich członków rodziny przed planowaną ciążą.

6. Jeśli szczepiłaś się szczepionką żywą to minimalny okres przerwy od ostatniej dawki takiej szczepionki do zajścia w ciążę to 1 miesiąc.

7. Nie bój się spytać swojego lekarza o poradę dotyczącą szczepień.

Przeczytaj także, jak powinna wyglądać dieta i suplementacja kobiety ciężarnej.


Źródła:

  1. szczepienia.pzh.gov.pl – jakie szczepienia zaleca się kobietom w ciąży [dostęp: 12.08.2020]
  2. mp.pl – czy szczepienia ciężarnej przeciwko krztuścowi są bezpieczne [dostęp: 12.08.2020]
  3. Fell D.B., Sprague A.E., Liu N., Yasseen A.S. et al. H1N1 Influenza Vaccination During Pregnancy and Fetal and Neonatal Outcomes. American Journal of Public Health, 2012; 102(6), e33–e40. doi:10.2105/ajph.2011.300606
  4. Somerville L.K., Basile K., Dwyer D.E. et al. The impact of influenza virus infection in pregnancy. Future Microbiology, 2018; 13(2), 263–274. doi:10.2217/fmb-2017-0096
  5. Furuta M., Sin J., Ng E.S. et al. Efficacy and safety of pertussis vaccination for pregnant women – a systematic review of randomised controlled trials and observational studies. BMC Pregnancy and Childbirth, 2017; 17(1). doi:10.1186/s12884-017-1559-2
  6. cdc.gov – Vaccines & Pregnancy: Top 7 Things You Need to Know [dostęp: 12.08.2020]

Podobał Ci się artykuł?

Średnia ocena 5 / 5. Liczba głosów 3

Ten wpis jeszcze nie ma oceny, bądź pierwszy!