Zespół jelita drażliwego – co jeść, czego unikać?

5
(4)

Zespół jelita drażliwego (IBS) jest powszechnym czynnościowym (czyli związanym z zaburzeniem funkcjonowania, bez zaburzeń budowy) zaburzeniem prawidłowej pracy jelit. Częstość występowania tej dolegliwości szacuje się na około 11% populacji. Jej głównym objawem jest nawracający ból brzucha o zróżnicowanym nasileniu. Ból ten jest najczęściej związany ze zmianą konsystencji stolca i/lub rytmu wypróżnień.


IBS – rodzaje, przyczyny, dieta 

IBS można podzielić na 4 postacie: biegunkową (IBS-D), zaparciową (IBS-C), mieszaną (IBS-M) i niesklasyfikowaną (IBS-U). Przyczyny schorzenia nie są do końca poznane, jednakże wiadomo, że najważniejsze znaczenie w jej rozwoju mają:

  • nadwrażliwość trzewna, 
  • zaburzenia motoryki jelit,
  • zaburzenia w funkcjonowaniu jelitowego układu nerwowego 
  • oraz zmieniony skład mikroflory jelitowej.

Wiele przeprowadzonych badań dotyczy wpływu diety na występowanie objawów IBS. Wykazano, że co najmniej 2/3 pacjentów z IBS wiąże objawy choroby ze spożyciem określonych produktów spożywczych. Dlatego też prawidłowe postępowanie dietetyczne jest ważnym narzędziem w leczeniu IBS. 

Ogólne zalecenia dietetyczne dotyczą regularnego odżywiania się i ograniczania spożycia produktów wyzwalających objawy choroby, tj. alkoholu, kofeiny, pikantnych potraw i tłuszczy. Należy jednak pamiętać, że dieta dla każdego pacjenta jest indywidualna i dostosowana do jego potrzeb. Inne zalecenia to dbanie o dobre nawodnienie organizmu i regularne wykonywanie ćwiczeń fizycznych. 


Zalecenia dietetyczne w IBS

  1. Pacjentom z IBS zaleca się spożywanie posiłków w regularnych odstępach oraz unikanie konsumpcji obfitych posiłków.

    Liczne badania wskazują, że nieregularne spożywanie posiłków wpływa niekorzystnie na motorykę okrężnicy, a tym samym przyczynia się do rozwoju objawów IBS. W badaniu polegającym na analizie kwestionariuszy wypełnionych przez kobiety  z napadami objadania się i bez tego nawyku wykazano, że ryzyko IBS było 2-4 razy większe wśród kobiet otyłych z napadami objadania się. Wynik ten sugeruje, że spożywanie dużych posiłków wywołuje objawy żołądkowo-jelitowe w IBS
  1. Pacjentom z IBS zaleca się spożywanie alkoholu zgodnie z zalecanymi bezpiecznymi limitami, przy co najmniej dwóch dniach bez alkoholu w tygodniu

    Alkohol wpływa na ruchliwość, wchłanianie i przepuszczalność przewodu pokarmowego. Dopuszczalne dawki alkoholu to 1 drink dziennie dla kobiet i 2 drinki dziennie dla mężczyzn. Badania dotyczące korelacji między spożywanym alkoholem a objawami IBS są ograniczone. W jednym z nich, wykazano, że u kobiet z IBS objawy ze strony układu pokarmowego, tj. ból brzucha, biegunka wynikają tylko z długotrwałego upijania się (więcej niż 4 drinki dziennie), a nie umiarkowanego (2-3 drinki dziennie) lub rzadkiego (1 drink dziennie) picia alkoholu. 
  1. Pacjentom z IBS zaleca się picie kawy zgodnie z zalecanymi bezpiecznymi limitami, tj. max. 400 mg kofeiny dziennie (3-4 filiżanki), należy również pamiętać o ograniczeniu napojów i produktów zawierających kofeinę (napoje energetyzujące, napoje bezalkoholowe, gorzka czekolada i niektóre dostępne bez recepty leki przeciwbólowe).

    Rola kofeiny w rozwoju IBS nie jest dokładnie przeanalizowana. Kilka badań wykazuje korelację między objawami IBS a nadmiernym spożyciem kofeiny. Jednakże, nie odnotowano częstych nawyków picia kawy wśród pacjentów z IBS niż osób zdrowych. Do tej pory, nie przeprowadzono badania, które pozwoliłoby określić, czy niskie spożycie kofeiny zapewni lepsze wyniki kliniczne u pacjentów z IBS. 
  1. Pacjentom z IBS zaleca się ograniczenie spożycia pikantnych potraw.

    Spożycie pikantnych potraw powoduje bóle brzucha i/lub refluks żołądkowo-przełykowy. Wynik ten należy przypisać kapsaicynie, która wiąże się z receptorami, których liczba gwałtownie wzrasta u pacjentów z IBS. Niedawno w badaniu przekrojowym z udziałem dorosłych wykazano, że spożywanie pikantnych potraw co najmniej 10 razy w tygodniu znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia IBS. Należy również uwzględnić fakt, iż badanie zostało przeprowadzone w kraju azjatyckim, gdzie dziennie spożycie chili wynosi 2,5-8 g / osobę, czyli znacznie więcej niż w Europie.
  1. Pacjentom z IBS zaleca się ograniczenie spożycia tłustych potraw do limitów wyznaczonych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). 

    Zgodnie z zaleceniami WHO, całkowite spożycie tłuszczu przez osobę dorosłą powinno wynosić od 30% do 35% całkowitej wartości energetycznej. U pacjentów z IBS, ograniczenie spożywania tłustych potraw jest jednym z najczęstszych zaleceń dietetycznych. Taka zmiana w diecie jest wskazana, ponieważ tłuszcze hamują ruchliwość jelita cienkiego, wywołując zatrzymanie gazów i wzdęcia. Zaleca się głównie rezygnację z tłuszczów zwierzęcych (smalec, słonina, boczek) oraz produktów je zawierających (tłuste mięsa, wędliny, podroby). 

    Należy również pamiętać, że wielonienasycone kwasy tłuszczowe i ich metabolity wywierają korzystny wpływ na zapalenie jelit. Kwasy te znajdziemy w olejach roślinnych; np. w oleju rzepakowym, lnianym, oliwie z oliwek, orzechach. Należy wybierać oleje tłoczone na zimno, ograniczyć ich obróbkę termiczną oraz unikać smażenia. Niedobory kwasów omega-3 mogą prowadzić do rozwoju IBS, dlatego ważna jest ich suplementacja
  1. Pacjentom z IBS zaleca się spożycie błonnika w ilości nie większej niż 20–30g/dobę. 

    W postaci biegunkowej IBS-D należy ograniczyć spożycie błonnika pokarmowego. Dzięki temu z układu pokarmowego zostaną wyeliminowane produkty drażniące błonę śluzową jelit. Podstawą takiej diety są produkty zbożowe (pieczywo z mąki pszennej, ryż, makarony, surowe owoce, i orzechy). Należy również ograniczyć spożycie gruboziarnistych kasz, owsianki i razowego pieczywa. 

    W postaci zaparciowej IBS-C zaleca się spożywanie produktów bogatych w błonnik pokarmowy, tj. pełnoziarniste pieczywo, płatki owsiane, warzywa i owoce, a także nasiona roślin strączkowych i jogurty z żywymi bakteriami kwasu mlekowego. Zawarty w tych produktach błonnik reguluje pracę układu pokarmowego, oczyszcza organizm z toksyn, kwasów żółciowych i metali ciężkich, a także usuwa resztki niestrawionych pokarmów. 
  1. Pacjentom z IBS zaleca się ograniczenie spożycia produktów mlecznych, jeśli IBS przebiega z nietolerancją laktozy (należy sprawdzić, jak organizm reaguje na fermentowane przetwory z mleka).

    Niektóre badania wykazały, że dieta bezmleczna łagodzi objawy IBS. Nie mniej jednak badania te nie miały prób kontrolnych, czyli nie można uznać ich za wiarygodne. Należy pamiętać, że mleko jest głównym źródłem wapnia, dlatego jego całkowita eliminacja nie jest korzystna. 

    Jak objawia się nietolerancja laktozy? Mleko i produkty mleczne zawierają laktozę, która nie jest prawidłowo trawiona przez znaczną część populacji na świecie. Nietolerancja laktozy wynika z niskiego stężenia enzymu laktazy, który umożliwiłby jej strawienie. Jego ilość w układzie trawiennym maleje u dużej części dorosłych. Niestrawiona laktoza jest rozkładana przez florę bakteryjną na krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe i gazy. Zatem objawy te są zbliżone do objawów IBS i obejmują dyskomfort żołądkowo-jelitowy, wzdęcia i biegunkę. 
  1. U pacjentów z IBS zaleca się przyjmowanie do 1.5-3l płynów dziennie, w celu zwiększenia częstości wydalania stolca. 

    Woda i inne napoje bezkofeinowe, na przykład herbaty ziołowe, są zalecane dla pacjentów z IBS. Jednocześnie, należy unikać picia napojów gazowanych, gdyż mogą doprowadzić do zaostrzenia objawów.
  1. Obecne dowody na rolę diety bezglutenowej w leczeniu IBS są sprzeczne. Jeśli decydujesz się na ograniczenie glutenu, pamiętaj, że niewłaściwa dieta bezglutenowa może być szkodliwa. Zboża bogate w gluten są cennym źródłem składników odżywczych, więc ich wykluczenie może prowadzić do niedoborów żywieniowych.

    Rola glutenu w IBS jest nadal niejasna. U wielu pacjentów objawy IBS są zaostrzone po spożyciu glutenu, pomimo braku dowodów na celiakię lub alergie na pszenicę. Pszenica zawiera krótkołańcuchowe fruktany. Istnieją doniesienia sugerujące, że związki te, a nie gluten, są źródłem objawów chorobowych u pacjentów z IBS. Z kolei kilka badań wykazało, że ograniczenie glutenu przez 4 do 8 tygodni łagodziło objawy IBS. Sprzeczne wyniki tych badań wskazują zatem na potrzebę dalszych analiz. Należy pamiętać, że przejście na dietę bezglutenową powinno się zawsze odbywać po uprzednim wyeliminowaniu celiakii!
  1. U pacjentów z IBS zaleca się rozważne spożywanie probiotyków przebadanych pod względem skuteczności i bezpieczeństwa.

    Probiotyki to żywe drobnoustroje zasiedlające nasze jelita, które – podawane w odpowiednich ilościach – wywierają korzystny efekt zdrowotny. Metaanaliza 43 badań z użyciem różnych preparatów potwierdza korzystne działanie probiotyków w łagodzeniu objawów IBS. Na szczególną uwagę zasługuje badanie kliniczne przeprowadzone przez grupę gastroenterologów z Polski u 40 pacjentów z IBS. U wszystkich uczestników stwierdzono zmniejszenie częstości występowania i intensywności bólów brzucha w porównaniu do grupy z placebo. U 95% pacjentów otrzymujących probiotyki zaobserwowano poprawę funkcjonowania przewodu pokarmowego, a w grupie otrzymującej placebo odsetek ten wyniósł 15%.

Dieta „FODMAP” w zespole jelita drażliwego

Skuteczną metodą łagodzenia objawów IBS jest dieta FODMAP. Nazwa ta pochodzi od angielskich słów oznaczających fermentujące oligo-, di- i monosacharydy oraz poliole i ich pochodne (ang. fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols), które są trudno przyswajalne przez jelito cienkie. W dalszych częściach układu pokarmowego odbywa się ich trawienie przez bakterie jelitowe powodując wzdęcia i nieprawidłową pracę jelit. 

W ramach podejścia dietetycznego w leczeniu IBS, dokonano klasyfikacji produktów spożywczych wg ich zawartości fermentujących oligo-,di-i monosacharydów oraz polioli. U pacjentów z IBS zaleca się spożywanie produktów o niskiej zawartości FODMAP. W badaniu obserwacyjnym wykazano, że dieta o niskiej zawartości FODMAP łagodzi objawy u 2/3 populacji badanych z IBS. Należy pamiętać, że taka dieta powinna być przeanalizowana przez wykwalifikowanego dietetyka. Nie należy jej przestrzegać przez dłuższy czas. Jeśli w ciągu 4 tygodni od ścisłego przestrzegania diety FODMAP nie nastąpi poprawa objawów, należy przerwać interwencję i rozważyć inne opcje terapeutyczne. 

Produkty o niskiej zawartości FODMAP, zalecane dla pacjentów z IBS to: warzywa takie jak  marchew, pomidor, ogórek, papryka o wydłużonych strąkach, kapusta chińska, owoce – banan, winogrona, kiwi, mandarynki, pomarańcze;  nabiał  sery twarde, mleko migdałowe, mleko ryżowe, masło; źródła białka– mięso, ryby, drób, jaja; zboża – pieczywo bezglutenowe, mąka orkiszowa, chleb orkiszowy na zakwasie, płatki ryżowe, mąka owsiana, płatki owsiane, makaron bezglutenowy, ryż, kasza jaglana, gryczana, komosa ryżowa; orzechy – migdały, orzechy laskowe, włoskie. 

Jednocześnie z diety należy wyeliminować warzywa takie jak brokuły, czosnek, cebula, rzodkiewka, kalafior; owoce – jabłka, gruszki, brzoskwinie, śliwki, czereśnie; nabiał – mleko krowie, jogurty z mleka krowiego, serek wiejski, ricotta; zboża – pieczywo pszenne, kuskus, makaron pszenny; strączki – fasola, ciecierzyca, soczewica, soja; orzechy – nerkowce, pistacje oraz syropy i ksylitol. 


Źródła:

  1. Niedzielin K, Kordecki H, Birkenfeld B. 2001, A controlled, double-blind, randomized study on the efficacy of Lactobacillus plantarum 299V in patients with irritable bowel syndrome. Eur J Gastroenterol Hepatol. 13(10): 1143–1147, doi: 10.1097/00042737-200110000- 00004.
  2. Adrych K. 2019, Irritable bowel syndrome in the light of the latest guidelines. Varia medica. 3 (2), 89-95.
  3. Magge S, Lembo A. 2012, Low-FODMAP diet for treatment of Irritable Bowel Syndrome. Gastroenterology& Hepatology. 8, 739-745.
  4. Cozma-Petruţ A, Loghin F, Miere D, Dumitraşcu DL. 2017, Diet in irritable bowel syndrome: What to recommend, not what to forbid to patients! World J Gastroenterol. 23(21): 3771–3783. doi: 10.3748/wjg.v23.i21.3771.
  5. McKenzie YA, Bowyer RK, Leach H, Gulia P, Horobin J, O’Sullivan NA, Pettitt C, Reeves LB, Seamark L, Williams M. 2016, British Dietetic Association systematic review and evidence-based practice guidelines for the dietary management of irritable bowel syndrome in adults. J Hum Nutr Diet. 29:549–575.

Podobał Ci się artykuł?

Średnia ocena 5 / 5. Liczba głosów 4

Ten wpis jeszcze nie ma oceny, bądź pierwszy!