Nieprawidłowy lipidogram — co zrobić, by poprawić wyniki „złego” cholesterolu LDL?

Nieprawidłowe wyniki lipidogramu są jednym z najczęściej spotykanych odchyleń w profilaktycznych badaniach krwi dorosłych w Polsce. Według ekspertów Polskiego Towarzystwa Lipidologicznego podwyższony poziom cholesterolu dotyczy nawet 19 milionów Polaków.

Wynik z podwyższonym cholesterolem LDL (czyli tego „złego”) u dorosłego w Polsce nie jest sytuacją wyjątkową.

To nie zmniejsza wagi takiego wyniku. Podwyższony cholesterol LDL i nieprawidłowe stężenie trójglicerydów to jedne z najlepiej udokumentowanych czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych — zawału serca, udaru mózgu, miażdżycy.

W tym artykule znajdziesz odpowiedzi na często zadawane pytania. Mamy nadzieję, że pomogą Ci zrozumieć, co mówi Twój wynik, kiedy potrzebna jest wizyta u lekarza i co możesz zmienić w stylu życia, żeby poprawić profil lipidowy.

Poprawa wyników lipidogramu – od czego zacząć?

Jeśli Twój lipidogram pokazał nieprawidłowości, standardowa sekwencja działań wygląda następująco:

1. Omów wynik z lekarzem rodzinnym i poproś o ocenę Twojego indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego
2. W porozumieniu z lekarzem ustal, czy w Twojej sytuacji wystarczy zmiana stylu życia, czy potrzebna jest farmakoterapia
3. Wybierz 2–3 zmiany w diecie i aktywności, od których realnie zaczynasz (nie wszystkie naraz)
4. Powtórz lipidogram po 3 miesiącach od rozpoczęcia zmian lub włączenia leczenia
5. Przy stwierdzonych zaburzeniach lipidowych — kontrolne badania regularnie, zgodnie z zaleceniami lekarza

1. Co pokazuje lipidogram — co oznaczają poszczególne parametry i który jest najważniejszy?

Standardowy lipidogram obejmuje cztery parametry:

• Cholesterol całkowity (TC) — suma wszystkich frakcji cholesterolu we krwi
• Cholesterol LDL — tzw. „zły cholesterol”, lipoproteiny o niskiej gęstości
• Cholesterol HDL — tzw. „dobry cholesterol”, lipoproteiny o wysokiej gęstości
• Trójglicerydy (TG) — tłuszcze, które organizm magazynuje jako rezerwa energetyczna

Coraz częściej w wynikach pojawia się również cholesterol nie-HDL (cholesterol całkowity minus HDL). Obejmuje on wszystkie frakcje cholesterolu odpowiadające za rozwój miażdżycy. Ma szczególne znaczenie u osób z podwyższonymi trójglicerydami i u pacjentów z cukrzycą.

Polskie i europejskie wytyczne kardiologiczne wskazują obniżenie stężenia LDL jako podstawowy cel terapii. Przy stężeniu trójglicerydów powyżej 200 mg/dl drugorzędnym celem terapii staje się cholesterol nie-HDL.

2. Jaki powinien być Twój docelowy poziom cholesterolu LDL?

Wartości referencyjne podane na wyniku z laboratorium są wartościami ogólnymi, dla populacji o przeciętnym ryzyku. Nie są Twoją indywidualną normą.

Co to oznacza w praktyce? Wynik LDL 110 mg/dl, formalnie mieszczący się w zakresie referencyjnym laboratorium, dla osoby zdrowej w wieku 30 lat może być akceptowalny, a dla osoby po zawale jest poziomem dwukrotnie zbyt wysokim.

Ocenę ryzyka sercowo-naczyniowego przeprowadza lekarz, najczęściej z wykorzystaniem tablic SCORE2, które biorą pod uwagę Twój wiek, płeć, ciśnienie tętnicze, palenie tytoniu i cholesterol (te same czynniki bierzemy pod uwagę w Twojej interpretacji). Dopiero ta ocena pokazuje, jaki poziom LDL jest dla Ciebie docelowy.

3. Skąd biorą się nieprawidłowe wyniki lipidogramu — geny czy styl życia?

Znaczący wpływ na nieprawidłowe wyniki u dorosłych w Polsce mają czynniki stylu życia. Często są one punktem wyjścia procesu — uruchamiają zmiany metaboliczne, które mogą się utrzymywać również po wprowadzeniu zdrowych nawyków. Do najważniejszych z nich należą:

• dieta bogata w tłuszcze nasycone i tłuszcze trans
• niska aktywność fizyczna
• nadmierne spożycie alkoholu (wpływa zwłaszcza na trójglicerydy)
• palenie tytoniu (obniża HDL)

Czynniki genetyczne mogą sprawić, że nawet osoba o prawidłowej masie ciała i zdrowej diecie ma podwyższony cholesterol. 

Najczęstsza dziedziczna dyslipidemia to hipercholesterolemia rodzinna — występuje u około 1 na 250 osób w Polsce. U nieleczonych pacjentów stężenie cholesterolu LDL często przekracza 190 mg/dl od młodego wieku.

Przyczyny wtórne to schorzenia i leki wpływające na metabolizm lipidów:

• otyłość, szczególnie brzuszna
• niedoczynność tarczycy
• cukrzyca typu 2
• choroby nerek i wątroby
• niektóre leki (glikokortykosteroidy, β-blokery, niektóre leki przeciwretrowirusowe)

Z tego powodu nieprawidłowy lipidogram warto zawsze interpretować łącznie z innymi parametrami zdrowotnymi i historią choroby. Lekarz przed włączeniem leczenia często zleca dodatkowe badania, żeby wykluczyć przyczynę wtórną.

4. Zbyt wysoki cholesterol – kiedy wystarczy zmiana stylu życia, a kiedy lekarz zaleci statyny?

Sama zmiana stylu życia (z kontrolą po 3 miesiącach) jest zwykle wystarczająca, gdy:

• LDL jest podwyższony łagodnie
• nie masz dodatkowych istotnych czynników ryzyka np. współwystępujących chorób
• masz niskie lub umiarkowane ryzyko sercowo-naczyniowe

Lekarz zwykle włącza statyny, gdy:

• LDL przekracza 190 mg/dl 
• przebyłaś/przebyłeś zawał, udar lub inny incydent sercowo-naczyniowy
• masz cukrzycę z dodatkowymi czynnikami ryzyka
• Twoje ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe jest wysokie lub bardzo wysokie

Pomiędzy tymi sytuacjami leży szeroka strefa decyzji indywidualnej. 

Decyzja zależy wtedy od rozmowy z lekarzem, Twojej sytuacji zdrowotnej i tego, jak Twój organizm reaguje na zmianę stylu życia po 3 miesiącach.

5. Co w stylu życia najmocniej obniża cholesterol?

Zmiana stylu życia ma wartość niezależnie od tego, czy włączasz statyny, czy nie. Działanie obu interwencji się sumuje, a leki nie zastępują zdrowych nawyków.

Hierarchia interwencji według siły działania, na podstawie aktualnych metaanaliz:

1. Zmiana profilu tłuszczów w diecie — zastąpienie tłuszczów nasyconych (tłuste mięso, masło, smalec, tłuste sery) tłuszczami jedno- i wielonienasyconymi (oliwa, oleje roślinne, orzechy, ryby). Najsilniejsza pojedyncza interwencja dietetyczna.
2. Błonnik rozpuszczalny w diecie — owies, jęczmień, rośliny strączkowe, jabłka, gruszki, marchew. Wiąże w jelicie cholesterol z żółci i ułatwia jego wydalanie.
3. Aktywność fizyczna — 150 minut tygodniowo umiarkowanej aktywności (szybki marsz, rower, pływanie) lub 75 minut intensywnej. Najsilniej wpływa na HDL i trójglicerydy, słabiej na sam LDL.
4. Ograniczenie alkoholu — najszybciej widoczny efekt przy podwyższonych trójglicerydach.
5. Rzucenie palenia – nie wpływa silnie na sam cholesterol, ale jest najważniejszą zmianą stylu życia z punktu widzenia ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Warto zauważyć, że interwencje 1-4 mogą znacząco przyczynić się również do utraty wagi. To istotne z punktu widzenia redukcji masy ciała przy nadwadze i otyłości – już 5-10% spadek wyraźnie poprawia profil lipidowy, szczególnie trójglicerydy. 

6. Jakie tłuszcze ograniczyć, a jakie jeść więcej?

Wpływ diety na cholesterol zależy mniej od ilości spożywanego tłuszczu, a bardziej od jego rodzaju.

Tłuszcze, które warto ograniczyć:

• Nasycone: tłuste mięso (wieprzowina, jagnięcina), wędliny, smalec, masło, śmietana, tłuste sery żółte, olej kokosowy i palmowy. Większość polskich pacjentów spożywa ich więcej niż 10% kaloryczności diety — to za dużo.
• Trans: gotowe wyroby cukiernicze, twarde margaryny, fast food, niektóre dania gotowe. Powinny stanowić mniej niż 1% kaloryczności diety, najlepiej zero.

Tłuszcze, których warto jeść więcej:

• Jednonienasycone: oliwa z oliwek, awokado, oliwki, orzechy (zwłaszcza włoskie, laskowe, migdały)
• Wielonienasycone omega-3: tłuste ryby morskie (łosoś, makrela, śledź, sardynki) — minimum 2 razy w tygodniu
• Wielonienasycone omega-6: oleje roślinne (rzepakowy, słonecznikowy, lniany), pestki, nasiona

7. Jajka, kawa, alkohol a podwyższony cholesterol — co mówią aktualne dane?

Wokół wpływu konkretnych produktów na cholesterol krąży wiele mitów. 

Co potwierdzają badania?

Jajka — u większości zdrowych osób nie podnoszą znacząco poziomu cholesterolu LDL. Aktualne wytyczne dopuszczają spożycie jednego jajka dziennie u osób bez chorób sercowo-naczyniowych. Cholesterol pochodzący z diety ma mniejszy wpływ na cholesterol we krwi niż tłuszcze nasycone.

Kawa — efekt zależy od sposobu parzenia:

• Kawa filtrowana (przelewowa, z ekspresu) — neutralny wpływ na cholesterol
• Kawa niefiltrowana (po turecku, french press, espresso) — może podnosić LDL o kilka mg/dl, ponieważ zawiera kafestol i kahweol

To różnica niewielka, ale przy granicznych wynikach warto o niej wiedzieć.

Alkohol — wpływa głównie na trójglicerydy. Nawet umiarkowane spożycie (1–2 lampki wina dziennie) potrafi znacząco je podnieść. Przy nieprawidłowych trójglicerydach ograniczenie alkoholu jest jedną z najszybciej działających interwencji.

Wpływ alkoholu na HDL bywa złożony — w niewielkich ilościach może go nieco podnosić, ale ten efekt nie przekłada się na realne obniżenie ryzyka sercowo-naczyniowego.

8. Czy statyny są bezpieczne i czy bierze się je do końca życia?

Statyny są jedną z najlepiej przebadanych grup leków we współczesnej medycynie. Ich skuteczność w obniżaniu LDL oraz w redukcji ryzyka zawału serca i udaru mózgu jest udokumentowana w setkach badań klinicznych.

Bezpieczeństwo

U większości pacjentów statyny są dobrze tolerowane. Najczęściej zgłaszane działanie niepożądane to bóle mięśniowe (tzw. mialgia statynowa). Pojawia się u kilku procent pacjentów, jest zwykle łagodne i odwracalne po zmianie preparatu lub dawki przez lekarza. Ciężkie powikłania mięśniowe (rabdomioliza) są bardzo rzadkie.

Często powtarzane przekonanie, że statyny „niszczą wątrobę”, jest mocno przesadzone. Niewielki wzrost enzymów wątrobowych występuje rzadko i zwykle nie wymaga odstawienia leku.

Czas leczenia

Po odstawieniu statyny cholesterol wraca do wartości sprzed terapii w ciągu kilku tygodni. Z tego powodu, jeśli statyny zostały włączone z powodu utrwalonej dyslipidemii lub po incydencie sercowo-naczyniowym, leczenie jest zwykle długoterminowe.

To nie znaczy, że nic się nie zmienia. Lekarz okresowo ocenia skuteczność leczenia i dostosowuje dawkę. W niektórych sytuacjach — np. po wyraźnej redukcji masy ciała lub trwałej zmianie stylu życia — dawka może zostać obniżona.

Decyzja o włączeniu, kontynuacji lub modyfikacji leczenia statynami zawsze należy do lekarza.

Co dalej?

Nieprawidłowy profil lipidowy rozwija się latami i wyrównuje się stopniowo. Skuteczna zmiana stylu życia daje wyraźne efekty po 3–6 miesiącach. Konsekwencja działa silniej niż intensywność.

Ważne

Ten artykuł ma charakter edukacyjny. Przedstawione informacje opierają się na aktualnych polskich i europejskich wytycznych medycznych dotyczących postępowania w dyslipidemiach. Nie zastępują konsultacji medycznej. Decyzję o włączeniu leczenia, doborze leku i interpretacji wyników badań zawsze podejmuje lekarz.

Źródła

• Banach M., Burchardt P., Chlebus K., et al., Wytyczne PTL/KLRWP/PTK/PTDL/PTD/PTNT diagnostyki i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce 2021, „Lekarz POZ” 2021, t. 7, nr 6.
• Mach F., Baigent C., Catapano A.L., et al., 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias: lipid modification to reduce cardiovascular risk, „European Heart Journal” 2020, t. 41, nr 1, s. 111–188.
• Visseren F.L.J., Mach F., Smulders Y.M., et al., 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice, „European Heart Journal” 2021, t. 42, nr 34, s. 3227–3337.
• Filipiak K.J., Sokólski M., Lipidogram — interpretacja, pożądane normy lipidogramu w różnych grupach pacjentów, „Choroby Serca i Naczyń” 2017, t. 14, nr 4, s. 227–231.
• Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika. Podręcznik chorób wewnętrznych, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023/2024.

Konsultacja medyczna: lek. Agnieszka Kalinowska
Redakcja: Zuzanna Bomba